دوفصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری

دوفصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری

تبیین نقش باورهای دینی، بازدارندگی قانونی و عدالت ادراکی بر ابراز صحیح مالیات

نویسندگان
1 استادیار گروه حسابداری، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه گیلان، ایران.
2 استادیار گروه حسابداری، دانشکده علوم مالی، دانشگاه خوارزمی، ایران. Omrani86@Gmail.com
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی تأثیر همزمان باورهای دینی، بازدارندگی قانونی و عدالت ادراکی بر ابراز صحیح مالیات در نظام مالیات ابرازی ایران انجام شد. مطالعه حاضر با تکیه بر چارچوب نظری اقتصاد رفتاری و جامعه‌ شناسی دین، در پی پر کردن شکاف موجود در ادبیات مالیاتی کشور است که عمدتاً بر جنبه‌ های فنی و حقوقی متمرکز شده است. پژوهش از نوع توصیفی-همبستگی بوده و داده‌ ها از طریق پرسشنامه استاندارد شده از نمونه‌ای متشکل از 775 نفر از مودیان مالیاتی در سطح کشور در طی دوره زمانی 1402 لغایت 1404 گردآوری شد. بررسی فرضیه‌های پژوهش نشان داد که تنها فرضیه مربوط به تأثیر سازوکارهای نظارتی و جریمه‌ ای بر ابراز صحیح مالیات تأیید شده است، در حالی‌ که فرضیه‌ های مربوط به عدالت ادراک‌ شده، باورهای دینی، مشارکت در مراسم مذهبی و تلقی گناه از تخلفات مالیاتی همگی رد شده و هیچ‌ یک اثر معناداری بر ابراز صحیح مالیات نداشته‌ اند.این نتایج بیانگر وجود شکاف میان ارزش‌ های دینی ترویج شده و عملکرد واقعی نظام مالیاتی کشور است. پژوهش حاضر از جنبه نظری، الگویی ترکیبی برای تحلیل رفتار مالیاتی در بافت فرهنگی ایران ارائه می‌دهد و از منظر کاربردی، لزوم بازنگری در سیاست‌ های مالیاتی را با تأکید بر تقویت مسئولیت‌ پذیری اجتماعی و اصلاح رفتار عادلانه مالیاتی نسبت به مودیان خاطر نشان می‌سازد. یافته‌های این مطالعه، که بر نقش تعیین‌کننده‌ی جریمه‌ها در مقابل تأثیر محدود ارزش‌ های دینی و رفتاری بر تمکین مالیاتی صحه می‌گذارد، برای سیاست‌ گذاران و مدیران مالیاتی در طراحی نظام انگیزشی واقع‌ بینانه‌ تر، و برای پژوهشگران در طراحی مدل‌ های رفتاری بومی‌ شده، راهگشا خواهد بود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Explaining the Role of Religious Beliefs, legal Deterrence, and Perceived Justice on Correct Tax Declaration

نویسندگان English

Mehrdad SadrAra 1
Hamed Omrani 2
1 Assistant Professor, Department of Accounting, Faculty of Management and Economics, University of Guilan, Iran.(Corresponding Author)
2 Assistant Professor, Department of Accounting, University of Kharazmi, Iran. Omrani86@Gmail.com
چکیده English

This study aimed to investigate the simultaneous effect of religious beliefs, legal deterrence, and perceptual justice on correct tax declaration in the Iranian tax declaration system. Based on the theoretical framework of behavioral economics and sociology of religion, the present study seeks to fill the gap in the country's tax literature, which is mainly focused on technical and legal aspects. The research is descriptive-correlational in nature, and data were collected through a standardized questionnaire from a sample of 775 taxpayers nationwide during the period 1402 to 1404. The findings show that while monitoring and penalty mechanisms have a significant effect on correct tax declaration, value and religious factors, including Islamic beliefs, participation in religious ceremonies, and the perception of guilt from tax violations, have not been able to play a significant role in correct tax declaration. These results indicate the existence of a gap between promoted religious values ​​and the actual performance of the country's tax system. From a theoretical perspective, the present study presents a hybrid model for analyzing tax behavior in the cultural context of Iran, and from a practical perspective, it highlights the need to review tax policies with an emphasis on strengthening social responsibility and reforming fair tax behavior towards taxpayers. The findings of this study, which confirm the determining role of fines versus the limited impact of religious and behavioral values ​​on tax compliance, will be helpful for policymakers and tax administrators in designing a more realistic incentive system, and for researchers in designing localized behavioral models.

کلیدواژه‌ها English

Perceptual Justice
legal Deterrence
Religious Beliefs
Declared Tax
Tax System
29. Allingham, M. G., & A. Sandmo., 1972, Income tax evasion: A theoretical analysis. Journal of Public Economics, 1(3): 323-338.
ابراهیمی فهیمه، نجفی زهرا. (1399). نقش حسابداری ذهنی در رفتار مالیاتی خویش فرمایان (مورد مطالعه: مؤدیان حقیقی استان فارس). دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری. ۵ (۹)، صص۳۷۱-۳۹۴.
30. Alm, J., & B. Torgler., 2006, Culture differences and tax morale in Europe and the USA. Journal of Economic Psychology, 27(2): 224-246.
باقری، هستی؛ ابوالحسنی هستیانی، اصغر؛ موسوی جهرمی، یگانه؛ و مانی، کامران. (1402). برآورد فرار مالیاتی و اثر آن بر رشد اقتصادی ایران (رهیافت تجزیه داده‌ها به روش دنتون)، پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، 13 (52)، صص 119-134.
31. Alm, J., 2019, What motivates tax compliance? Journal of Economic Surveys, 33(2): 353-388.
پورزمانی، زهرا و شمس جامخانه، ابوالقاسم. (1388). بررسی دلایل اختلاف بین درآمد مشمول مالیات ابرازی شرکتهای بازرگانی و درآمد مشمول مالیات تشخیصی توسط واحدهای مالیاتی (مطالعه موردی اداره کل امور مالیاتی غرب تهران)، پژوهشنامه مالیات، 17(5)، صص 9-26.
32. Balakrishnan, K., J. Blouin., & W. Guay., 2018, Tax Aggressiveness and Corporate Transparency. The Accounting Review, 15: 16-37.
خانی، عبدالله؛ ایمانی، کریم و یوسفی، امین. (1393). اجتناب از مالیات، نحوه اندازه گیری و عوامل موثر بر آن. حسابداری و منافع اجتماعی، 4 (4)، صص 121-142.
33. Barro, R., & R. McCleary., 2003, Religion and Economic Growth. American Sociological Review, 68: 760–781.
خواجوی شکراله، کرمشاهی بهنام. (1397)، پدیدار شناسی نقش نگرش فردی بر اخلاق مالیاتی و تمکین مالیاتی. دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری. ۳ (۵)، صص ۱۸۷-۲۰۸.
34. Besley, T., A. Jensen., & T. Persson., 2020, Norms, enforcement, and tax evasion. NBER Working Paper No. 25575. https://www.nber.org/papers/w25575
خواجوی، شکراله، رضائی، غلامرضا، فانی، لیلا. (1401)، رابطه بین اجتناب مالیاتی و ضعف کنترلهای داخلی، قضاوت و تصمیم‌گیری در حسابداری، 1 (1)، صص 47-66.
35. Brizi, A., M. Giacomantonio., B. M. Schumpe., & L. Mannetti., 2015, Intention to Pay Taxes or to Avoid Them: The Impact of Social Value Orientation. Journal of Economic Psychology, 50: 22-31.
دارابی، زیبده. (۱۴۰۴). باورپذیری دینی و مذهبی در نوجوانان. مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، (۷۶).
36. Castillo, J, G. & N. Bermúdez., 2022, Taxable Income Elasticities in Developing Countries: Evidence From Ecuador. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=4233450
رحمانی علی، ملانظری مهناز، اربابی بهار زهرا. (1394). بررسی رابطۀ تفاوت مالیات تشخیصی و مالیات ابرازی با اجتناب از پرداخت ‌مالیات. پژوهشنامه مالیات، ۲۳(۲۵)، صص 71-89.
37. Cochran, W. G. (1977). Sampling Techniques (3rd ed.). Page 75.
رسولی، محمد امین. (1392). بررسی علل اختلاف برآورد مالیات بر درآمد شرکتهای استان سیستان و بلوچستان بر مبنای ماده272 قانون مالیاتهای مستقیم از دیدگاه ذینفعان طی سالهای 1384 لغایت1390، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه سیستان و بلوچستان.
38. Colson, G., & L. Menapace., 2012, Multiple receptor ambient monitoring and firm compliance with environmental taxes under budget and target driven regulatory missions. Journal of Environmental Economics and Management, 64: 390–401.
رضائی پیته‌نوئی، یاسر؛ صدرآرا، مهرداد؛ و عمرانی، حامد. (1402) ارزیابی آثار باورهای دینی و عناصر فرهنگی بر ریسک سقوط قیمت سهام. دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، ۸ (۱۶)، صص ۳۹۳-۴۲۴.
39. Cropanzano, R., & M. S. Mitchell., 2005, Social exchange theory: An interdisciplinary review. Journal of Management, 31(6): 874-900.
سازمان امور مالیاتی کشور (1402)، گزارش عملکرد سالانه مالیاتی، https://www.tax.gov.ir
40. Ghaniy Anggraini, P., M. Sholihin., M. Mangena., S. Wijayana., & F. Rakhman., 2025, The determinants and consequences of tax avoidance: A psychological contract perspective, Research in International Business and Finance, 79, 103077.
سپاسی، سحر و حسنی، حسن.(1395)، رابطه باورهای دینی مدیران با رفتار مدیریت سود، دوفصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، 1 (2)، صص 17-40.
41. Hanlon, M., J. Hoopes., & N. Shroff., 2014, The Effect of Tax Authority Monitoring and Enforcement on Financial Reporting Quality. The Journal of the American Taxation Association. 36(2): 137-170.
شمس زاده، باقر و ذکوری، وجیه اله. (1387). شناسایی علل اختلاف بین سود مشمول مالیات ابرازی وسود مشمول مالیات قطعی اشخاص حقوقی، پژوهشنامه مالیات، ۱۶(۲)، صص 107-136.
42. Hauptman, L., B. Žmuk., & N. Dečman., 2024, Tax governance in compliance: The role of motivational postures and behavioral intentions, Problems & perspectives in management, 22 (1): 500-513. doi: 10.21511/ppm.22(1).2024.40.
صدرآرا، مهرداد و طاهری بازخانه، صالح. (1403). کاربرد تبدیل موجک در کشف پویایی‌های رابطه علی میان نااطمینانی سیاست اقتصادی و قیمت سهام، سیاست‌گذاری اقتصادی، ۱۶ (32)، صص ۱-۲۵.
43. Lestari, A., D. Rosiyana., I. Wahyuni., & W, Windiyani., 2023, Factors-Factors Affecting Tax Avoidance. Devotion Journal of Community Service. 4: 289-304.
صدرآرا، مهرداد. (1402)، تئوری‌های حسابداری: با درآمدی بر فلسفه علم، چاپ دوم، انتشارات ترمه.
44. Luttmer, E. F., & M. Singhal., 2014, Tax morale, Journal of Economic Perspectives, 28(4): 149-168.
صدرآرا، مهرداد. (1404). ارزیابی میزان وابستگی دولتی و انگیزه‌های مدیریت سود در شرکتهای خودروسازی: آیا کمیته حسابرسی میتواند نقش تعدیلگر ایفا نماید؟، فصلنامه حسابداری مالی، 17(66)، صص 19-35.
45. OECD., 2022, Tax Compliance by Design: Achieving Improved SME Tax Compliance by Adopting a System Perspective. OECD Publishing, Paris.
صدرآرا، مهرداد. (1404)، اصول حسابداری (1)، انتشارات دانشگاه گیلان.
46. Slemrod, J., 2019, Tax Compliance and Enforcement. Journal of Economic Literature, 57(4): 904-954.
صدرآرا، مهرداد.، رضایی پیته نوئی، یاسر و محفوظی، غلامرضا. (1401). ارائه مدلی جهت بروز رسانی سیستم های نظارتی متناسب با ناهنجاری های بازار در بورس اوراق بهادار تهران، فصلنامه بورس اوراق بهادار، 15 (8)، صص 1-22.
صدرآرا، مهرداد.، محفوظی، غلامرضا و عمرانی، حامد. (1404). تبیین رابطه پارادوکسیکال نظارت و کارایی: ارزیابی تأثیر کنترلهای نهادی بر افزایش مالیاتهای تشخیصی در ایران، پژوهشنامه مالیات، 68 (33)، صص 39-66.
صدرآرا، مهرداد.، مشعشعی، سیدمحمد، و عمرانی، حامد. (1403). تأثیر وجود نفوذ سیاسی در شرکت‌ها بر رابطه بین محافظه‌کاری و ریسک ورشکستگی، فصلنامه حسابداری مالی، 16 (63)، صص 39-50.
طالب نیا، قدرت اله و موثق، رحمان. (1390)، علل عمده وجود اختلاف بین سود ابرازی و سود مشمول مالیات قطعی شده اشخاص حقوقی، پژوهشهای حسابداری مالی وحسابرسی، 3 (11)، صص 133-154.
طایفه، سیامک؛ دستگیر، محسن؛ رضایی فرزین؛ و علی احمدی، سعید. (1398). رتبه بندی عوامل موثر بر اجتناب مالیاتی شرکتی. دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری. ۴ (۷)، صص ۳۰۹-۳۴۱.
عباس زاده، محمدرضا، فدایی، مرتضی، مفتونیان، محسن، بابایی کلاریجانی، مائده. (1395). بررسی ارتباط شفافیت مالی و اجتناب مالیاتی با توجه به مالکیت نهادی شرکت‌ها (مطالعه موردی شرکت‌های بورس اوراق بهادار تهران)، اقتصاد مالی، 10 (35), صص 45-74.
فراهانی فرد، سعید.(1389)، کارکرد اقتصادی دین اسلام(مطالعه موردی: تولید)، قبسات، 15 (56)، صص 27-50.
فضل زاده، علیرضا و نجفی، نبی. (1391)، بررسی تفاوت درآمد مشمول مالیات طبق گزارش حسابرسی مالیاتی و درآمد مشمول مالیات تشخیصی اداره امور مالیاتی، پژوهشنامه مالیات، ۲۱ (۱۸)، صص 56-76.
فلاح سوقه، امیر؛ خردیار، سینا؛ پورعلی، محمدرضا و صمدی لرگانی، محمود. (1402)، بررسی عوامل موثر بر اجتناب مالیاتی با استفاده از معادلات رگرسیون خطی. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 12 (45)، صص 533-544.
موسوی، سید یحیی؛ ابراهیمی کرهرودی، احمد (1397)، بررسی مشکلات و چالش‌های نظام دادرسی مالیاتی ایران، پژوهشنامه مالیات، 26 (37)، صص 73-98.
ناظمی، امین، پورعنقا، محمدرضا. (1397). بررسی نقش نظارتی هیأت مدیره در اجتناب مالیاتی شرکت‌های خانوادگی پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران. بررسی‌های حسابداری، 5 (18)، صص 83-106.
دوره 10، شماره 20
شهریور 1404
صفحه 251-283

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار 18 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404